اقبال يغمايى ( گردآورنده )
78
شهيد راه آزادى سيد جمال واعظ اصفهانى ( فارسى )
در بمبئى ماندگار شد ، و در ربيع الاول 1303 قمرى به ايران بازگشت . از سيد رحيم استاد موسيقى اين هنر را آموخت . آواز خوش و رسا داشت . در جوانى روضهخوانى پيشه كرد . چون بيشى طلب و هوشمند و صاحبهمت بود طبعش به كارهاى خرد قانع نگشت ؛ در جمع سياستمداران وارد ؛ به سالار الدوله نزديك و در دستگاه او صاحب قدر و محرم شد . در مبارزات مشروطهطلبان و حاميان استبداد به آزاديخواهان پيوست و ميان مردم احترام موفور يافت . در سال 1326 قمرى پس از اينكه مجلس به توپ بسته شد و گروهى از مدافعان به سنگر آزادى گرفتار آمدند ، او نيز چون جهانگير خان صور اسرافيل به گناه مخالفت با استبداد مقتول و شهيد شد . يحيى دولتآبادى اين واقعه را در كتاب خود چنين آورده است : « با پاسى از روز برآمده - چهارشنبه 24 جمادى الاول 1326 برابر دوم سرطان 1287 - دو نفر قزاق به مجلس آمده ملك المتكلمين و ميرزا جهانگير خان را با زنجير مىبرند . ساعتى طول نمىكشد كه زنجيرهاى آنها را آورده آنجا مىاندازند . در هنگام بردن آنها ملك المتكلمين مىگويد : رفقا ، ديدار بازپسين است ؛ و همه گريه مىكنند . خلاصه آنها را مىبرند در گوشهء باغ شاه در ميان فوج قزاقان . اول طناب به گردن ملك - المتكلمين افكنده مدتى او را عذاب مىدهند ؛ و بالاخره ميرغضبان با كارد روى شكم او افتاده شكمش را پاره مىكنند و به سختى جان مىدهد . بعد از آن ميرزا جهانگير خان را مىآورند . چون كشتن رفيق خود را ديده است رمقى براى او باقى نمانده به پاى خود نمىتواند بيايد . او را مىآورند . طناب بر گردنش انداخته به فشار كمى جان مىدهد . نعش هردو را ميان خندق شهر مىاندازند . نعشها آنروز و آن شب در خندق است و بعد به همت يكى از وطن - خواهان هرچه از آنها باقى مانده به خاك سپرده مىشود . . . » يك ماه و چند روز پس از تبعيد شدن محمد على ميرزا - شاه مخلوع - به روسيه ، هيأتى از وطنپرستان ، وسيله جرايد ، آزاديخواهان را براى حضور بر سر آرامگاه اين دو شهيد ، به منظور بزرگداشت فداكاريهاى آنان ، بدين شرح دعوت مىكنند : « به عموم ذوات قدرشناس ساكنين تهران محترما اعلام مىشود كه روز عيد فطر از دو ساعت از آفتاب گذشته تا ظهر ، در سر قبور مقدس جانبازان سعادت آتيهء وطن مرحوم ملك المتكلمين ، و مبرور ميرزا جهانگير خان ، در دروازهء باغ شاه ، نمايش عمومى ملى است ، و نطقهاى نافع و مناسب حاليه و آتيه به زبان فارسى و تركى خواهد شد . واضح است كه جهت اثبات قدردانى همهكس با دستهگلهاى مخصوص براى نثار آن قبور شريف خواهند شتافت . هيأتى از وطنپرستان » ( از شمارهء چهل سال اول روزنامهء ايران نو مورخ چهارشنبه 27 شعبان 1327 ) ( 4 ) - محمد مجد الاسلام كرمانى : در سال 1288 قمرى به دنيا آمد . در شش سالگى به مكتب رفت ، و چند سال بعد نزد ناظم الاسلام كرمانى به آموختن صرف و نحو پرداخت . مقدمات منطق و اصول را در محضر ملا رحمة اللّه كرمانى ، و فقه را از حاج عبد الله آموخت .